Tarih boyunca bütün büyük sanatçılar, yalnız kendi sanatsal yaratımlarıyla değil, ama aynı zamanda, sanat üstüne kendi düşünceleriyle de, sanat kuramına ve estetiğine özlü katkılarda bulunmuşlardır. Söz gelişi, Diderot, Lessing, Schiller, Goethe, Tolstoy, Gorki gibi yazarlar yalnız yapıtlarıyla değil, ama sanat üstüne düşünceleriyle de sanat kuramı ve estetik bilimi içinde yer alırlar.

Bu tür sanatçılar, kendi tarihsel gelişimi içinde sanatın yepyeni yaşadıklarını bulmaları sonucu, yapıtlarını bu yasallıkların birer anlatımı olarak ortaya koyarken, getirdikleri yeni sanat anlayışını da kuramsal olarak temellendirmeye çalışmışlar; böylece, hem yaratımsal, hem de kuramsal alanda birer estetikçi olma niteliğini kazanmışlardır. İşte, Nazım Hikmet, aynı zamanda, böylesine bir sanatçıdır.

Bizce bu kitabın akla ilk gelen önemli özelliği, bu nitelikte bir kitabın ülkemizde ilk kez yayınlanması. Daha önce de değindiğimiz gibi, ülkemizde yayınlanmış bir bilimsel maddeci estetik kitabına rastlamıyoruz. «Estetik» adı altında çıkmış kitaplar ya idealist düşüncenin ürünleri ya da (yine bu bağlamda) pozitivist olmaya çalışan eklektik tutumların ürünleri.

İkincisi, bu nedene bağlı olarak, estetik ve sanat düşüncesi alanında, ister istemez, hep Batı literatürüne yönelmiş olmanın sonucu, estetiğin bir bilim olarak ele alınmayışı karşısında, bu kitabın bir «estetik bilimi» yapıtı oluşu. Bunu biraz daha açarsak şöyle diyebiliriz, gerek düşünsel eğilimlerin, gerek yabancı dil eğilimlerinin doğal sonucu, toplumsal ülkelerdeki sanat kuramı ve estetikle ilgili literatürü hep göz ardı etmişiz. Kaldı ki, yönelik olduğumuz

Batı ülkelerinde de toplumcu ülkelerin bu alandaki yayınlarıyla ilgili yapıt ve çeviriler de yok denecek kadar az. Dolayısıyla, aslında, estetik ve sanat alanında çok geniş ve derinlemesine çalışmaların yer aldığı toplumcu ülkelerdeki literatürden «cahillik derecesinde» habersiz olduğumuz gibi, habersiz kalmakta da oldukça kararlı genel sanat kamuoyumuz. Böylece, sanatı bilimsellikten uzakta tutmaya çalışan Batı burjuva düşüncesinin toplumumuz üzerindeki ağırlığını duymamak elde değil. Gerek öğretim kurumlarımız içinde, gerek dışında, estetiğin bir bilim olarak ele alınışına rastlayamıyoruz.

Demek, «Estetik ve Sanat»ın birinci önemli özelliği maddeci oluşu ise, ikinci önemli özelliği de, buna bağlı olarak, bilimsel oluşudur. Üçüncüsü, «Estetik ve Sanat»ın sistem teorisi içinde ortaya konmuş olması. Bilindiği gibi, özellikle doğa ve toplum bilimlerinde yaygınlık kazanmış olan bu yaklaşımın burada düşünce bilimlerinde uygulanmış olduğunu görüyoruz.

Yani, birbiriyle karşılıklı ve içice bağlantılı birçok alt sistemden oluşan bir bütünsellik içinde estetik ve sanatın ele alınışı. Hiç kuşkusuz, bu, estetik ve sanatın kendi çok karmaşık yapısından kaynaklandığı kadar; yazarın da bu çok karmaşık olguyu sistemsel bir bütünlüğe oturtma kaygısından doğuyor.

Bunun için burada estetik ve sanat öbür alt sistemlerle birlikte ele alınırken, üst-sistemlerle de birlikte, diyalektik bir bütünlük içinde ele alınıyor. Böylelikle tüm alanları kapsayan genel sistemsel bir bütünsellik ortaya çıkıyor.

Ne var ki, kitabın bir başka çok önemli özelliği olarak, bu bütünsellik, kapalı bir estetik yaratmaya çalışan bazı maddeci düşünürlerden, örneğin Lukacs'tan farklı olarak, «dinamik» bir bütünsellik; çünkü temelinde pratikle ilişkisi içinde ele alınmakta.

Bir başka deyişle, sistemsel var olma ve gelişmenin dinamiklerinin ortaya konması sonucu, kitap-soyut-düşünsel, kurgusal bir yapıt olmaktan çıkarak, pratik içindeki yerine bağlanıyor, yani, bu dinamiği oluşturan «değer» ve «değerlendirme» ilişkileri burada temel ölçüt oluyor.

Buysa, estetik ve sanatın farklı değer ve değerlendirmelerin, tarih boyunca, yani, farklı toplumsal dünya görüşlerinin ortaya çıkması ve birbiriyle mücadelesi içinde görülmesine yol açıyor.